آزمایش خون پلاکت با آزمایش شمارش پلاکت (PLT)، تعداد پلاکت ها در خون شما را اندازه گیری می کند. پلاکت ها به لخته شدن خون کمک می کنند. کمبود پلاکت می تواند نشانه سرطان، عفونت یا سایر مشکلات مربوط به سلامتی باشد. افزایش بیش از حد پلاکت ها ممکن است شما را در معرض خطر لخته شدن خون یا سکته قرار دهد. میزان خطر، به شدت کم یا زیاد بودن پلاکت ها و علت ایجاد آن بستگی دارد.
آزمایش خون پلاکت چیست؟
پلاکت ها یا ترومبوسیت ها، سلول های بسیار کوچکی در خون هستند که در مغز استخوان (بافت اسفنجی درون استخوان ها) ساخته می شوند. پلاکت ها، نقشی اساسی در فرایند لخته شدن خون دارند. لخته خون توده ای است که زمانی شکل می گیرد که پلاکت ها، پروتئین ها و سلول های خونی به یکدیگر می چسبند. هنگام بروز آسیب یا بریدگی، بدن با تشکیل لخته خون مانع ادامه خونریزی می شود.
دو نوع آزمایش پلاکت وجود دارد: شمارش پلاکت و آزمایش های عملکرد پلاکت.
آزمایش شمارش پلاکت، تعداد پلاکت ها را در خون اندازه گیری می کند:
- اگر تعداد پلاکت کمتر از حد طبیعی باشد، این وضعیت ترومبوسیتوپنی نام دارد. در این حالت، فرد ممکن است پس از بریدگی یا آسیب، خونریزی بیش از حد داشته باشد.
- اگر تعداد پلاکت بیشتر از حد طبیعی باشد، این وضعیت ترومبوسیتوز نامیده می شود. این شرایط می تواند باعث لخته شدن بیش از حد خون شود. لخته های خونی خطرناک هستند، زیرا ممکن است جریان خون را در رگ ها مسدود کنند.
آزمایش های عملکرد پلاکت، توانایی پلاکت ها را در تشکیل لخته بررسی می کنند. این آزمایش ها ممکن است شامل یک یا چند مورد زیر باشند:
- زمان بستن (Closure time): در این آزمایش، مدت زمانی که پلاکت ها در نمونه خون، برای بستن یک سوراخ کوچک در لوله نیاز دارند، اندازه گیری می شود. این روش برای غربالگری اختلالات مختلف پلاکتی به کار می رود.
- ویسکوالاستومتری (Viscoelastometry): این آزمایش قدرت لخته خون را در هنگام تشکیل شدن می سنجد. برای متوقف کردن خونریزی، لخته باید استحکام کافی داشته باشد.
- آگرگومتری پلاکت (Platelet aggregometry): مجموعه ای از آزمایش هاست که بررسی می کند پلاکت ها تا چه اندازه توانایی چسبیدن و تجمع با یکدیگر را دارند.
- لومی آگرگومتری (Lumiaggregometry): در این روش میزان نوری که پس از افزودن مواد خاصی به نمونه خون تولید می شود، اندازه گیری می گردد. این آزمایش میتواند وجود نقص در عملکرد پلاکت ها را نشان دهد.
- فلو سیتومتری (Flow cytometry): این آزمایش با استفاده از لیزر، پروتئین های موجود در سطح پلاکت ها را بررسی می کند و برای تشخیص اختلالات پلاکتی ارثی کاربرد دارد. این آزمایش تخصصی تنها در برخی بیمارستان ها و آزمایشگاه ها انجام می شود.
- زمان خونریزی (Bleeding time): در این روش مدت زمانی که خونریزی، پس از ایجاد برش های کوچک روی ساعد، متوقف می شود اندازه گیری می گردد. این تست در گذشته برای بررسی اختلالات پلاکتی رایج بود، اما امروزه کمتر مورد استفاده قرار می گیرد.
نام های دیگر: شمارش پلاکت، PLT، شمارش PLT، شمارش ترومبوسیت، آزمایش های عملکرد پلاکت، PFT، آزمون عملکرد پلاکت (PFA) و مطالعات تجمع پلاکت.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون پرولاکتین
شمارش پلاکت چیست؟
همانطورکه گفته شد شمارش پلاکت، یک آزمایش سریع و رایج است که تعداد پلاکت ها در خون شما را اندازه گیری می کند. پلاکت ها یا ترومبوسیت ها، تکه های کوچک سلولی هستند که هنگام آسیب به رگ خونی، لخته تشکیل می دهند. برای مثال، اگر انگشت خود را ببرید، پلاکت ها با فاکتورهای لخته شونده (پروتئین های موجود در خون) ترکیب شده و نوعی «چسب» ایجاد می کنند که خونریزی را متوقف می کند. در یک قطره خون، ده ها هزار پلاکت وجود دارد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون آپاندیس
شمارش پلاکت معمولاً بخشی از یک آزمایش جامع به نام شمارش کامل خون (CBC) است. این آزمایش تعداد پلاکت ها، گلبول های سفید و گلبول های قرمز را در نمونه خون اندازه گیری می کند. در نتایج آزمایش خون، PLT مخفف پلاکت ها است.
چه زمانی شمارش پلاکت لازم است؟
پزشک شما ممکن است شمارش پلاکت را در طول معاینات دورهای روتین درخواست کند. این آزمایش ممکن است زمانی انجام شود که پزشک گمان کند شما دچار یکی از موارد زیر هستید:
- ترومبوسیتوپنی: کاهش تعداد پلاکت ها
- ترومبوسیتوز: افزایش تعداد پلاکت ها
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون بیلی روبین
کاربرد آزمایش خون پلاکت چیست؟
شمارش پلاکت، بیشتر برای تشخیص یا پایش بیماری هایی به کار می رود که باعث خونریزی بیش از حد یا لخته شدن غیر طبیعی خون می شوند. این آزمایش معمولاً همراه با آزمایش شمارش کامل خون (CBC) انجام می شود؛ آزمایشی که اغلب بخشی از چکاپ های دوره ای و روتین است.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون پروستات
آزمایش های عملکرد پلاکت ممکن است برای موارد زیر استفاده شوند:
- کمک به تشخیص برخی بیماری های پلاکتی
- بررسی عملکرد پلاکت ها در طول جراحی های پیچیده مانند جراحی بای پس عروق کرونر یا جراحی های ناشی از تروما؛ چرا که این جراحی ها با خطر بالای خونریزی همراه هستند.
- بررسی وضعیت بیماران پیش از جراحی، در صورتی که فرد یا اعضای خانواده او سابقه اختلالات خونریزی داشته باشند.
- پایش افرادی که داروهای ضد انعقاد (رقیق کننده خون) مصرف می کنند. این داروها معمولاً برای کاهش احتمال لخته شدن خون در افراد در معرض خطر حمله قلبی یا سکته مغزی تجویز می شوند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون لاکتوز
چرا به آزمایش خون پلاکت نیاز دارم؟
اگر دچار علائمی باشید که نشان دهنده کاهش غیر طبیعی یا افزایش غیر طبیعی تعداد پلاکت ها باشد، ممکن است پزشک برای شما آزمایش شمارش پلاکت و/یا آزمایش عملکرد پلاکت درخواست کند.
علائم کاهش غیر طبیعی پلاکت ها شامل موارد زیر است:
- خونریزی طولانی مدت پس از بریدگی یا آسیب های کوچک
- خون دماغ های مکرر
- کبودی های بی دلیل روی پوست
- لکه های قرمز بسیار ریز روی پوست که به آن ها پتشی (Petechiae) گفته می شود.
- لکه های قرمز، بنفش یا قهوه ای روی پوست که به دلیل خونریزی زیر پوستی ایجاد می شوند و پورپورا (Purpura) نام دارند.
- قاعدگی های با خونریزی شدید یا طولانی مدت
- وجود خون در ادرار، مدفوع یا خونریزی از راست روده
علائم افزایش غیر طبیعی پلاکت ها شامل موارد زیر است:
- بی حسی در دست ها و پاها
- سردرد
- سرگیجه
- ضعف
- درد، تورم و گرمی در ساق پا
همچنین ممکن است نیاز به آزمایش عملکرد پلاکت داشته باشید اگر:
- در صدد انجام یک جراحی پیچیده هستید
- داروهایی مصرف می کنید که انعقاد خون را کاهش می دهند
مطلب پیشنهادی: آمادگی ها و آزمایش خون قبل از عمل چشم لازک و آب مروارید
نحوه انجام آزمایش خون پلاکت
اکثر آزمایش های پلاکت با استفاده از نمونه خون انجام می شوند.
دادن خون برای شمارش پلاکت، تنها چند دقیقه طول می کشد. این آزمایش ممکن است در مطب پزشک، بیمارستان یا آزمایشگاه انجام شود.
در هنگام گرفتن نمونه خون، ارائه دهنده خدمات بهداشتی:
- یک رگ درون دست و نزدیک آرنج را انتخاب می کند.
- یک تورنیکت (بند یا طناب سفت) را دور بالای بازو قرار می دهد. (تورنیکت خون را به سمت رگ ها هدایت می کند و گرفتن خون را آسان تر می سازد.)
- پوست اطراف رگ را تمیز می کند و سوزن را وارد می کند. (ممکن است هنگام ورود سوزن یک سوزش سریع و خفیف احساس کنید).
- یک لوله کوچک جمع آوری خون را پر می کند.
- سوزن و تورنیکت را برداشته و یک چسب کوچک روی بازو قرار می دهد.
برخی افراد هنگام مواجهه با سوزن یا قبل از گرفتن خون، عصبانی یا مضطرب می شوند. این احساس کاملاً طبیعی است. نفس های عمیق بکشید تا آرام شوید و نگاه کردن به سوزن هنگام گرفتن خون ممکن است کمک کننده باشد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون برای ریزش مو
آیا برای انجام آزمایش خون پلاکت نیاز به آمادگی خاصی دارم؟
برای انجام آزمایش شمارش پلاکت، آمادگی خاصی لازم نیست.
اما اگر آزمایش عملکرد پلاکت انجام می دهید، ممکن است نیاز باشد مصرف برخی داروها مانند آسپرین یا ایبوپروفن را قبل از انجام آزمایش متوقف کنید. حتماً تمام داروهایی که مصرف می کنید را به پزشک خود اطلاع دهید، اما هیچ دارویی را بدون دستور پزشک قطع نکنید. پزشک شما در صورت نیاز، دستورالعمل های ویژه ای را به شما خواهد داد.
اگر پزشک شما قصد دارد آزمایش های دیگری نیز روی نمونه خون شما درخواست کند، ممکن است از شما بخواهد مدتی ناشتا باشید (غذا یا نوشیدنی مصرف نکنید)
حتماً از پزشک خود بپرسید که آیا دستورالعمل خاصی برای رعایت یا داروهایی که باید قبل از آزمایش از آن ها پرهیز کنید وجود دارد یا خیر.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون یائسگی: انواع، علائم و درمان
بعد از آزمایش خون پلاکت چه انتظاری داشته باشم؟
فرآیند آزمایش خون پلاکت، پس از گرفتن خون و در پشت صحنه انجام می شود. در آزمایشگاه، نمونه خون شما در یک دستگاه کوچک قرار می گیرد که پلاکت ها و سایر سلول های خون را حدود یک دقیقه می شمارد.
در برخی موارد، ممکن است ارائه دهنده خدمات بهداشتی آزمایش لام خون محیطی را نیز انجام دهد. در این آزمایش، نمونه کوچکی از خون زیر میکروسکوپ بررسی می شود تا اندازه و شکل سلول های خونی و پلاکت ها ارزیابی شود. سلول های غیر طبیعی می توانند نشانه برخی شرایط باشند که شمارش پلاکت به تنهایی قادر به تشخیص آن ها نیست، مانند مواردی که با پلاکت های بسیار بزرگ یا شمارش غیر طبیعی همراه هستند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون کلاژن: تشخیص، نحوه انجام و درمان
آیا انجام آزمایش خون پلاکت خطر دارد؟
انجام آزمایش خون خطر بسیار کمی دارد. ممکن است در محل ورود سوزن درد خفیف یا کبودی ایجاد شود، اما اغلب این علائم به سرعت برطرف می شوند.
تفسیر نتایج آزمایش خون پلاکت
نتایج شمارش پلاکت، تعداد پلاکت ها در هر میکرو لیتر خون شما را با محدوده مرجع شمارش پلاکت طبیعی، مقایسه می کنند. اگر تعداد پلاکت ها خارج از محدوده طبیعی باشد، به آن به ترتیب کم پلاکتی (ترومبوسیتوپنی) یا پُر پلاکتی (ترومبوسیتوز) گفته می شود:
- محدوده طبیعی شمارش پلاکت: بین ۱۵۰,۰۰۰ تا ۴۰۰,۰۰۰ پلاکت در هر میکرو لیتر خون
- کم پلاکتی (ترومبوسیتوپنی): کمتر از ۱۵۰,۰۰۰ پلاکت در هر میکرو لیتر خون
- پُر پلاکتی (ترومبوسیتوز): بیشتر از ۴۵۰,۰۰۰ پلاکت در هر میکرو لیتر خون
اگر شمارش پلاکت های شما خارج از محدوده طبیعی باشد، معمولاً نیاز به آزمایش های بیشتری برای یافتن علت آن وجود دارد. عوامل زیادی می توانند باعث کاهش یا افزایش پلاکت شوند و همه آن ها جدی نیستند یا نیاز به درمان ندارند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون برای عمل بینی
نتایج آژمایش خون پلاکت چه معنایی دارند؟
اگر نتایج نشان دهد که تعداد پلاکت ها کمتر از حد طبیعی است (ترومبوسیتوپنی)، ممکن است نشانه یکی از موارد زیر باشد:
- سرطان خون، مانند لوسمی یا لنفوم
- عفونت ویروسی، مانند مونونوکلئوز، هپاتیت یا سرخک
- بیماری خود ایمنی، نوعی بیماری که در آن بدن به بافت های سالم خود، از جمله پلاکت ها، حمله می کند
- عفونت یا آسیب مغز استخوان
- سیروز کبدی
- کمبود ویتامین B12
- ترومبوسیتوپنی بارداری، یک وضعیت شایع اما خفیف کاهش پلاکت، که در دوران بارداری رخ می دهد. این وضعیت معمولاً به مادر یا جنین آسیبی نمی رساند و اغلب خود به خود در طول بارداری یا بعد از زایمان بهبود می یابد.
اگر نتایج آزمایش نشان دهد که تعداد پلاکت ها بیشتر از حد طبیعی است (ترومبوسیتوز)، ممکن است نشانه یکی از موارد زیر باشد:
- برخی انواع سرطان ها، مانند سرطان ریه یا سرطان پستان
- کم خونی
- بیماری التهابی روده، مانند بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو
- آرتریت روماتوئید
- عفونت ویروسی یا باکتریایی
- خونریزی شدید
اگر نتایج آزمایش عملکرد پلاکت طبیعی نباشد، ممکن است نشان دهنده اختلال پلاکتی ارثی یا اکتسابی باشد:
- اختلالات ارثی: این اختلالات از خانواده به فرد منتقل می شوند و از بدو تولد وجود دارند، اما ممکن است علائم آن ها تا سنین بالاتر ظاهر نشود.
- اختلالات اکتسابی: این اختلالات از بدو تولد وجود ندارند و ممکن است به دلیل بیماری های دیگر، مصرف داروها یا قرار گرفتن در معرض عوامل محیطی ایجاد شوند. گاهی نیز علت آن ناشناخته است.
اختلالات پلاکتی ارثی شامل موارد زیر هستند:
- بیماری فون ویلبراند (Von Willebrand disease): یک اختلال ژنتیکی که تولید پلاکت ها را کاهش مید هد یا باعث می شود پلاکت ها به طور مؤثر عمل نکنند و می تواند منجر به خونریزی بیش از حد شود.
- ترومباستنیا گلانتزمان (Glanzmann thrombasthenia): اختلالی که توانایی پلاکت ها در چسبیدن و تجمع با یکدیگر را تحت تأثیر قرار می دهد.
- سندرم برنارد-سولیر (Bernard-Soulier syndrome): اختلال دیگری که توانایی پلاکت ها در چسبیدن و تجمع را کاهش می دهد.
- بیماری ذخیره گاه پلاکتی (Storage pool disease): وضعیتی که توانایی پلاکت ها در آزاد سازی مواد لازم برای تجمع با یکدیگر را مختل می کند.
اختلالات پلاکتی اکتسابی ممکن است به دلیل بیماری های مزمن ایجاد شوند، از جمله:
- نارسایی کلیه
- برخی انواع لوسمی (سرطان خون)
- سندرم میلودیسپلاستیک (MDS)، یک بیماری مغز استخوان
پزشک شما ممکن است برای تفسیر نتایج آزمایش پلاکت، علائم ، سابقه پزشکی و نتایج سایر آزمایش های خون شما را نیز در نظر بگیرد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون مخفی در مدفوع
اگر شمارش پلاکت پایین باشد چه اتفاقی می افتد؟
اگر شمارش پلاکت شما پایین باشد، ممکن است تعداد کافی پلاکت برای لخته شدن خون در بدن شما وجود نداشته باشد. در صورت آسیب، ممکن است خونریزی بیش از حد رخ دهد که می تواند منجر به خونریزی شدید (هموراژی) و خونریزی داخلی شود و خطرناک باشد.
مطلب پیشنهادی: خون در ادرار (هماتوری)
با این حال، همه افراد با پلاکت پایین، دچار مشکلات جدی یا طولانی مدت نمی شوند. در موارد خفیف، ممکن است هیچ علامتی نداشته باشید. شدت مشکل به علت کاهش پلاکت و میزان کمبود پلاکت بستگی دارد. برخی از شایع ترین علل کاهش پلاکت عبارتند از:
- بیماری های خود ایمنی که پلاکت ها را از بین می برند.
- سرطان ها که تولید پلاکت را کاهش می دهند یا درمان های سرطانی مانند شیمی درمانی.
- عوارض جانبی داروها
مطلب پیشنهادی: آزمایش فشار خون: نحوه انجام و تفسیر نتایج
اگر شمارش پلاکت بالا باشد چه اتفاقی می افتد؟
اگر شمارش پلاکت شما بالا باشد، پلاکت ها ممکن است به هم بچسبند و لخته های غیر ضروری در رگ های خونی ایجاد کنند. این لخته ها می توانند باعث حمله قلبی یا سکته مغزی شوند. میزان خطر بستگی به علت افزایش پلاکت ها دارد.
اغلب، افزایش شمارش پلاکت موقت است. برای مثال، بدن ممکن است در پاسخ به شرایطی که بدن را تحت فشار قرار می دهد، مانند جراحی یا عفونت، پلاکت های بیشتری تولید کند. اگر پزشک شما فکر کند که افزایش پلاکت ها موقتی است، ممکن است آزمایش را دوباره تکرار کند تا ببیند سطح پلاکت کاهش می یابد یا خیر.
برخی افراد با اختلالات نادر خونی متولد می شوند که باعث می شود بدن آن ها پلاکت های زیادی تولید کند. در این صورت، پزشک با شما همکاری خواهد کرد تا سطح پلاکت ها در محدوده ای ایمن باقی بماند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش کبد: نحوه انجام تست ها و تفسیر نتایج
آیا چیز دیگری هست که باید درباره آزمایش های عملکرد پلاکت بدانیم؟
آزمایش های پلاکت گاهی همراه با یک یا چند آزمایش خون دیگر انجام می شوند، از جمله:
- آزمایش MPV: که اندازه پلاکت ها را اندازه گیری می کند.
- آزمایش زمان ترومبوپلاستین جزئی (PTT): که مدت زمان لازم برای لخته شدن خون را مشخص می کند.
- آزمایش زمان پروترومبین و INR: که نشان می دهد تشکیل لخته در نمونه خون چند ثانیه طول می کشد.
اگر داروی ضد پلاکت، مانند آسپرین مصرف می کنید، این آزمایش ها می توانند نشان دهند دارو تا چه حد مؤثر عمل می کند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش کمبود ویتامین های ضروری بدن
چه زمانی باید با پزشک خود تماس بگیرم؟
اگر درباره زمان دریافت نتایج یا تفسیر آن ها سوالی دارید، با پزشک خود تماس بگیرید.
اکثر افراد نتایج را همان روز یا ظرف چند روز پس از دادن خون دریافت می کنند. با این حال، گاهی ممکن است تا یک هفته طول بکشد تا آزمایشگاه تحلیل خود را تکمیل کرده و نتایج را ارائه دهد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش چربی خون: انواع، نحوه انجام و تفسیر نتایج
سوالات متداول
تعداد پلاکت طبیعی بر اساس سن چقدر است؟
شمارش پلاکت بین ۱۵۰,۰۰۰ تا ۴۰۰,۰۰۰ پلاکت در هر میکرو لیتر خون، طبیعی در نظر گرفته می شود، صرف نظر از سن. این محدوده گسترده است و تنوع طبیعی زیادی دارد. برای مثال، کاهش پلاکت ها با افزایش سن، به ویژه بعد از ۶۰ سال، طبیعی است. اما کاهش پلاکت ها که همچنان در محدوده طبیعی قرار دارند، لزومی ندارد نشانه مشکلی باشد.
اگر پزشک شما نگران کاهش تعداد پلاکت ها باشد، ممکن است تصمیم بگیرد پلاکت های شما را با دقت بیشتری پایش کند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش قند خون
چه سطحی از پلاکت ها نگرانکننده است؟
این که آیا باید نگران باشید یا نه، به علت غیر طبیعی بودن پلاکت ها بستگی دارد. خارج شدن پلاکت ها از محدوده طبیعی لزومی ندارد ب هطور فوری به معنای خطر خونریزی یا لخته شدن خون باشد.
با این حال، اگر تعداد پلاکت ها کمتر از ۵۰,۰۰۰ پلاکت در هر میکرو لیتر خون باشد، خطر خونریزی حتی در فعالیت های روزمره افزایش می یابد. در این شرایط، پزشک شما پلاکت ها را با دقت بیشتری پایش خواهد کرد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش بارداری: انواع، علائم و تفسیر کامل نتایج
خلاصه پایانی
آزمایش خون پلاکت یا شمارش پلاکت (PLT) یک آزمایش سریع و رایج است که تعداد پلاکت ها در خون شما را مشخص می کند. اگر در نتایج آزمایش خود ببینید که پلاکت ها به عنوان «بالا» یا «پایین» علامت گذاری شده اند، نگران نشوید. شرایط مختلف و حتی برخی داروها — بسیاری از آن ها بی ضرر هستند — می توانند باعث غیر طبیعی شدن سطح پلاکت ها شوند. پزشک می تواند با توجه به وضعیت سلامتی منحصر به فرد شما، راهنمایی های لازم را ارائه دهد.
