آزمایش کلیه: آزمایش های خون، ادرار و تفسیر نتایج

مقدمه: آزمایش کلیه یکی از روش های تشخیص و ارزیابی عملکرد این اندام حیاتی در بدن انسان است. کلیه ها نقش مهمی در تصفیه خون، تنظیم مایعات و حفظ تعادل مواد معدنی دارند. این آزمایشات معمولاً برای ارزیابی وضعیت سلامتی کلیه ها، شناسایی بیماری های کلیوی یا نظارت بر پیشرفت بیماری های مزمن مانند دیابت و فشار خون بالا انجام می شود. نتایج آزمایش کلیه می تواند به پزشکان کمک کند تا تصمیمات درمانی مناسبی برای بیماران اتخاذ کنند و به جلوگیری از آسیب بیشتر به کلیه ها کمک کند.

آزمایش کلیه معمولاً شامل تست هایی مانند اندازه گیری سطح کراتینین خون، اندازه گیری نیتروژن اوره خون (BUN) و تجزیه و تحلیل ادرار است. این آزمایشات می توانند عملکرد کلیه ها را بررسی کرده و مشکلاتی مانند نارسایی کلیه، عفونت های ادراری یا بیماری های مزمن کلیوی را شناسایی کنند. همچنین، آزمایشات کلیه می توانند به پزشکان کمک کنند تا سطح گلوکز و پروتئین در ادرار را اندازه گیری کرده و مشکلات مربوط به تنظیم فشار خون یا دیابت را شناسایی کنند.

درنتیجه آزمایش های عملکرد کلیه به آزمایش های پزشکی گفته می شود که برای ارزیابی عملکرد و سلامت کلیه ها انجام می شوند. این آزمایش ها معمولا شامل آزمایش خون و ادرار هستند.

زندگی با بیماری مزمن کلیه می تواند شبیه به یادگیری یک زبان جدید باشد. آزمایش های زیادی وجود دارد و نتایج آن ها ممکن است گیج کننده به نظر برسند. نگران نباشید.

نکات کلیدی

• اگر دیابت یا فشار خون بالا دارید، در معرض خطر بیشتری برای بیماری مزمن کلیه (CKD) قرار دارید.
• بررسی منظم کلیه ها بهترین فرصت را برای تشخیص و درمان زودهنگام CKD فراهم می کند.

بیماری مزمن کلیه (CKD) و آزمایش های کلیه

بیماری مزمن کلیه زمانی رخ می دهد که کلیه ها به مرور زمان آسیب ببینند و نتوانند خون را به خوبی تصفیه کنند. دیابت یکی از دلایل اصلی CKD است و معمولا تا زمانی که کلیه ها به شدت آسیب نبینند، علائمی مشاهده نمی شود.

اگر بیماری کلیوی را زود تشخیص دهید و درمان کنید، ممکن است بتوانید CKD را مدیریت کرده و از عوارض دیگر جلوگیری نمایید. اما تنها راه فهمیدن عملکرد کلیه ها، انجام آزمایش است.

چرا آزمایش های کلیه ضروری هستند؟

کلیه ها نقش مهمی در عملکردهای مختلف بدن دارند، از جمله تنظیم تولید گلبول های قرمز، ترشح هورمون های تنظیم کننده فشار خون و تبدیل ویتامین D به شکل فعال آن. برخی مشکلات سلامتی مانند وجود خون در ادرار (هماچوری)، درد هنگام دفع ادرار (دیسوریا)، تکرر ادرار و کاهش حجم ادرار می توانند نشانه هایی از اختلال در عملکرد کلیه باشند.

همچنین بیماری هایی مانند فشار خون بالا و دیابت می توانند عملکرد کلیه ها را تحت تاثیر قرار دهند. در این شرایط، آزمایش های عملکرد کلیه به نظارت بر وضعیت بیمار کمک می کنند.

چه زمانی باید آزمایش کلیه دهید؟

کلیه ها اندام های مهمی هستند که به تعادل بدن کمک می کنند. آن ها مواد زائد و آب اضافی را از بدن دفع کرده، مواد معدنی و ویتامین ها را تنظیم کرده، سلول های قرمز خون تولید کرده، فشار خون را تنظیم کرده و استخوان ها را قوی نگه می دارند.

هر فرد باید سالی یک بار آزمایش خون جامع یا متابولیک انجام دهد. این آزمایش به شما کمک می کند تا سلامت کلی و عملکرد کلیه های خود را بهتر درک کنید. اگر مشکلی مشاهده شود، پزشک ممکن است آزمایش ادرار یا تصویربرداری را تجویز کند.

افرادی که سابقه خانوادگی بیماری کلیوی، مشکلات کلیه از دوران کودکی یا عوامل خطر ابتلا به بیماری کلیوی دارند، باید پزشک خود را مطلع کرده و درخواست آزمایش های منظم کنند.

اندی تامپسون می گوید: “فشار خون بالا و دیابت دو علت اصلی بیماری یا نارسایی کلیه هستند. اگر به هر یک از این بیماری ها مبتلا هستید، توصیه می کنم حداقل سالی یک بار آزمایش کراتینین انجام دهید. این کار برای اطمینان از این که این بیماری ها به طور مزمن به کلیه ها آسیب نمی زنند، بسیار مهم است.”

انواع آزمایش های عملکرد کلیه

آزمایش های عملکرد کلیه به دو دسته آزمایش خون و آزمایش ادرار تقسیم می شوند.

آزمایش های خون برای عملکرد کلیه شامل موارد زیر هستند:

• نیتروژن اوره خون (BUN)
• کراتینین سرم
• نرخ تخمینی فیلتراسیون گلومرولی (eGFR)

آزمایش های ادرار برای عملکرد کلیه شامل موارد زیر هستند:

• میکروآلبومینوری
• آنالیز ادرار

آزمایش های خون کلیه

1. نرخ تخمینی فیلتراسیون گلومرولی (eGFR)

eGFR درصد عملکرد کلیه های شما را تخمین می زند. این آزمایش مانند یک تصویر فوری از نحوه فیلتر شدن خون توسط کلیه ها عمل می کند.

اندی تامپسون می گوید: “eGFR با استفاده از یک معادله محاسبه می شود که عواملی مانند سطح کراتینین خون، وزن، جنسیت و قد را در نظر می گیرد. eGFR برابر با 90 یا بالاتر در محدوده طبیعی است و 60 یا پایین تر ممکن است نشان دهنده بیماری کلیوی باشد.”

GFR آزمایشی است که میزان حذف مواد زائد، سموم و مایعات اضافی از خون توسط کلیه ها را اندازه گیری می کند. سطح کراتینین سرم، سن و جنسیت برای محاسبه عدد GFR استفاده می شوند. مانند سایر آزمایش های کلیوی، عدد طبیعی GFR برای هر فرد به سن و جنسیت او بستگی دارد.

تفسیر نتایج آزمایش GFR:

• GFR برابر با 60 یا بالاتر همراه با نتیجه طبیعی آزمایش آلبومین در ادرار، در محدوده طبیعی قرار دارد. با این حال، بهتر است با پزشک خود درباره زمان انجام آزمایش های بعدی مشورت کنید.
• GFR کمتر از 60 ممکن است نشانه بیماری کلیوی باشد. در این صورت باید درباره گزینه های درمانی مناسب با پزشک خود صحبت کنید.
• GFR کمتر از 15 ممکن است نشان دهنده نارسایی کلیه باشد. اگر نتایج نشان دهنده نارسایی کلیه باشد، ممکن است نیاز به دیالیز یا پیوند کلیه داشته باشید. اگر سطح GFR طی 6 تا 12 ماه کمتر از 20 باقی بماند، پزشک ممکن است گزینه پیوند کلیه را بررسی کند.

2. کراتینین سرم

کراتینین یک ماده زائد است که کلیه ها به دفع آن کمک می کنند. افزایش سطح کراتینین ممکن است نشان دهنده مشکلات کلیوی باشد.

تامپسون توضیح می دهد: “کراتینین یک محصول زائد متابولیک است که عضلات شما به طور روزانه تولید می کنند. همچنین با مصرف برخی مواد غذایی مانند گوشت قرمز وارد بدن می شود.”

از آنجا که کلیه ها مسئول حذف مواد زائد، سموم و مایعات اضافی از خون هستند، آزمایش های خونی می توانند عملکرد کلیه ها را ارزیابی کنند. این آزمایش ها نشان می دهند که کلیه ها چقدر خوب و با چه سرعتی وظیفه حذف مواد زائد را انجام می دهند.

آزمایش کراتینین سرم میزان کراتینین موجود در خون را اندازه گیری می کند. اگر کلیه ها به درستی کار نکنند، سطح کراتینین افزایش می یابد. سطح طبیعی کراتینین به جنسیت، سن و توده عضلانی فرد بستگی دارد.

معمولاً سطح کراتینین بالاتر از 1.2 برای زنان و 1.4 برای مردان ممکن است نشان دهنده عملکرد ضعیف کلیه ها باشد.

3. نیتروژن اوره خون (BUN)

BUN میزان نیتروژن موجود در خون را اندازه گیری می کند که از تجزیه پروتئین در بدن ایجاد می شود.

تامپسون می گوید: “BUN به تنهایی نمی تواند بیماری کلیوی را تشخیص دهد زیرا تحت تاثیر سن و رژیم غذایی قرار دارد. با این حال، این آزمایش می تواند اطلاعات بیشتری در مورد عملکرد کلیه ها ارائه دهد. همچنین می توان BUN را همراه با کراتینین برای برآورد ساده وضعیت مایعات بدن استفاده کرد.”

BUN آزمایشی است که میزان نیتروژن اوره موجود در خون را اندازه گیری می کند. نیتروژن اوره یک ماده زائد است که از تجزیه پروتئین های موجود در غذاهای مصرفی تولید می شود. کلیه های سالم نیتروژن اوره را از خون فیلتر کرده و از طریق ادرار دفع می کنند. این فرآیند به حفظ سطح BUN در محدوده طبیعی کمک می کند.

سطح طبیعی BUN به سن و سایر شرایط سلامتی بستگی دارد اما معمولاً بین 7 تا 20 قرار دارد.

اگر سطح BUN بالاتر از حد طبیعی باشد، ممکن است نشانه عملکرد نامناسب کلیه ها باشد. با پیشرفت بیماری کلیوی، سطح BUN افزایش می یابد.

4. الکترولیت ها

کلیه ها به حفظ تعادل الکترولیت های بدن کمک می کنند. مقدار بیش از حد یا کم این ویتامین ها و مواد معدنی ضروری می تواند به مشکلات جدی سلامتی منجر شود.

تامپسون می گوید: “هرچه کلیه ها سالم تر باشند، بهتر می توانند الکترولیت هایی مانند سدیم، پتاسیم، کلسیم و فسفر را تنظیم کنند. تعادل الکترولیت ها برای سلامت کلی بدن بسیار مهم است.”

• سدیم (نمک): به تنظیم مایعات بدن کمک می کند. کلیه های سالم نمک اضافی را فیلتر می کنند. مصرف زیاد نمک یا عملکرد نامناسب کلیه ها می تواند مشکلاتی مانند فشار خون بالا ایجاد کند که به کلیه ها آسیب بیشتری می رساند.

تامپسون توصیه می کند: “نکته مهم برای بیشتر افراد مبتلا به بیماری کلیوی، محدود کردن مصرف نمک است. از مصرف غذاهای فرآوری شده خودداری کنید. از ادویه ها و گیاهان معطر استفاده کنید اما مراقب جایگزین های نمک باشید، زیرا بسیاری از آن ها حاوی پتاسیم کلرید هستند. برچسب محصولات را بررسی کرده و در صورت کنترل پتاسیم، از آن ها صرف نظر کنید.”

• پتاسیم: به عملکرد صحیح اعصاب، عضلات و قلب کمک می کند. مقدار بسیار زیاد یا کم پتاسیم در خون می تواند مشکلات خطرناکی مانند حمله قلبی ایجاد کند.

تامپسون توضیح می دهد: “حدود 90 تا 95 درصد از تنظیم پتاسیم توسط کلیه ها انجام می شود و 5 تا 10 درصد دیگر توسط روده بزرگ کنترل می شود. امروزه علاوه بر رژیم غذایی، داروهایی به نام بایندرهای پتاسیم وجود دارند که پتاسیم اضافی را در دستگاه گوارش جذب کرده و از طریق مدفوع دفع می کنند. همچنین می توان از داروهای مدر (دیورتیک) برای دفع پتاسیم اضافی از طریق کلیه ها استفاده کرد.”

• کلسیم سرم: به استحکام استخوان ها و حرکت عضلات کمک می کند. بدن مقداری کلسیم را از استخوان ها به خون منتقل می کند تا سطح مناسبی را حفظ کند. مطالعات نشان داده اند که افراد دارای سطح پایین کلسیم سرم سریع تر به نارسایی کلیه دچار می شوند.

• فسفر: به استحکام استخوان ها کمک می کند. مقدار زیاد فسفر می تواند با خارج کردن کلسیم از استخوان ها، آن ها را ضعیف کند. همچنین ممکن است باعث تشکیل رسوبات مضر در رگ های خونی و اندام ها شود که خطر حمله قلبی، سکته مغزی یا حتی مرگ را افزایش می دهد.

• دی اکسید کربن (CO₂) سرم: نقشی حیاتی در تنظیم pH خون دارد.

تامپسون می گوید: “اگر کلیه ها به درستی کار نکنند، محصولات زائد متابولیک در بدن تجمع پیدا می کنند. سطح بالای CO₂ نشان می دهد که خون اسیدی شده و کلیه ها وظایف خود را به درستی انجام نمی دهند.”

5. سیستاتین C

سیستاتین C پروتئینی است که توسط سلول های بدن تولید می شود و کلیه های سالم آن را از بدن دفع می کنند. سطح بالای سیستاتین C نشان دهنده مشکلات کلیوی است. این آزمایش گاهی در کنار کراتینین برای ارزیابی دقیق تر سلامت کلیه ها به ویژه در مواردی که کراتینین ممکن است گمراه کننده باشد (مانند افراد با توده عضلانی بالا) انجام می شود.

تامپسون توضیح می دهد: “اگر فردی سالم که ورزش می کند، رژیم غذایی مناسبی دارد و دارای توده عضلانی بالایی است، سطح کراتینین بالایی داشته باشد، ممکن است بیماری کلیوی نداشته باشد. چون کراتینین محصول زائد متابولیسم عضلات است، افرادی با توده عضلانی بیشتر، سطح کراتینین بالاتری دارند. استفاده از سیستاتین C همراه با کراتینین تصویر واضح تری از سلامت کلیه ها ارائه می دهد.”

آزمایش های ادرار کلیه

یکی از اولین نشانه های بیماری کلیوی نشت پروتئین به ادرار (پروتئینوری) است. آزمایش ادرار می تواند این مسئله را بررسی کند. دو نوع آزمایش ادرار برای اندازه گیری سطح پروتئین وجود دارد:

1. آزمایش دیپ استیک ادرار

در این آزمایش، یک نوار شیمیایی (دیپ استیک) که با مواد خاصی آغشته شده است، در نمونه ادرار شما قرار داده می شود. اگر سطح پروتئین بالاتر از حد طبیعی باشد، رنگ نوار تغییر می کند. این آزمایش معمولاً به عنوان بخشی از بررسی کلی ادرار انجام می شود و همچنین می تواند برای تشخیص سریع آلبومین (پروتئینی که توسط کبد تولید می شود) به کار رود.

آزمایش دیپ استیک اندازه دقیق آلبومین را مشخص نمی کند، اما به پزشک نشان می دهد که آیا سطح آن در محدوده طبیعی قرار دارد یا خیر. اگر سطح آلبومین غیرطبیعی باشد، پزشک ممکن است آزمایش های بیشتری را درخواست کند.

2. نسبت آلبومین به کراتینین در ادرار (UACR)

این آزمایش میزان آلبومین را اندازه گیری کرده و آن را با مقدار کراتینین (یک ماده زائد طبیعی که از متابولیسم عضلات تولید می شود) در ادرار مقایسه می کند. آزمایش UACR به پزشک کمک می کند تا بفهمد چه مقدار آلبومین در طی ۲۴ ساعت وارد ادرار می شود. نتیجه آزمایش UACR برابر با ۳۰ یا بالاتر ممکن است نشان دهنده بیماری کلیوی باشد.

نکات مهم:

• ممکن است این آزمایش برای تأیید نتایج یک یا دو بار دیگر تکرار شود.
• اگر به بیماری کلیوی مبتلا باشید، سطح آلبومین در ادرار به پزشک کمک می کند بهترین گزینه درمانی را تعیین کند.
• اگر سطح آلبومین در ادرار شما ثابت بماند یا کاهش یابد، نشان می دهد که درمان شما مؤثر است.

1. پروتئین در ادرار (پروتئینوری)

به طور معمول، کلیه های سالم پروتئین هایی مانند آلبومین را در خون نگه می دارند. اما کلیه های آسیب دیده ممکن است به این پروتئین ها اجازه دهند که به ادرار نشت کنند. وجود پروتئین در ادرار می تواند نشانه ای از آسیب کلیه باشد.

تامپسون می گوید: “مطالعات انجام شده در مورد کلیه و سلامت آن نشان می دهند که هرچه میزان پروتئین در ادرار بیشتر باشد، عملکرد کلیه ها در طول زمان بدتر خواهد شد. تصور کنید پروتئین مانند یک توپ خاردار است که در مسیر خود از کلیه به مثانه عبور می کند. هرچه پروتئین کمتری وارد ادرار شود، کلیه ها مدت بیشتری سالم باقی می مانند.”

2. خون در ادرار (هماچوری)

وجود خون در ادرار می تواند نگران کننده باشد، اما به تنهایی همیشه نشان دهنده بیماری مزمن کلیه نیست. شرایط مختلفی مانند عفونت ها یا سنگ کلیه نیز می توانند باعث وجود خون در ادرار شوند.

تفسیر نتایج آزمایش کلیه

محدوده طبیعی نیتروژن اوره خون (BUN)

آزمایش نیتروژن اوره خون (BUN) سطح نیتروژن اوره موجود در خون را اندازه گیری می کند. نیتروژن اوره یک ماده زائد حاصل از متابولیسم اسیدهای آمینه است که معمولاً توسط کلیه ها از خون فیلتر شده و از طریق ادرار دفع می شود. بنابراین، افزایش سطح BUN ممکن است نشان دهنده مشکلات عملکرد کلیه باشد.

محدوده طبیعی BUN بین 6 تا 24 میلی گرم در دسی لیتر (mg/dL) است، اما این مقادیر ممکن است بسته به مرجع آزمایشگاه متفاوت باشند.

علل افزایش سطح BUN
سطح بالای BUN ممکن است به دلیل مشکلات عملکرد کلیه یا عوامل دیگر باشد، از جمله:

• رژیم غذایی پر از پروتئین
• مصرف برخی داروها مانند آنتی بیوتیک ها
• نارسایی احتقانی قلب
• کم آبی بدن
• خونریزی دستگاه گوارش
• سوختگی های شدید
• شوک
• انسداد مجاری ادراری

علاوه بر BUN، سطح کراتینین نیز برای ارزیابی عملکرد کلیه اندازه گیری می شود. مانند BUN، سطح بالای کراتینین خون اغلب نشان دهنده مشکلات کلیوی است.

محدوده طبیعی کراتینین سرم

آزمایش کراتینین سرم میزان کراتینین موجود در بخش مایع خون (سرم) را اندازه گیری می کند و نشان می دهد که کلیه ها چقدر خوب وظیفه خود را در حذف مواد زائد انجام می دهند. کراتینین یک ماده زائد است که از متابولیسم عضلات تولید می شود و کلیه ها آن را از خون فیلتر می کنند.

سطح بالای کراتینین سرم نشان دهنده عملکرد ضعیف کلیه ها است.

چه زمانی آزمایش کراتینین سرم انجام می شود؟

آزمایش کراتینین سرم در شرایط زیر توصیه می شود:

• وجود علائم هشداردهنده بیماری کلیوی
• در افرادی که در معرض خطر مشکلات کلیوی هستند
• برای پایش مداوم عملکرد کلیه در بیماران مبتلا به بیماری کلیوی
• برای بررسی عملکرد کلیه پیوندی

از آنجا که نرخ فیلتراسیون کراتینین ثابت است، سطح کراتینین سرم باید در محدوده مشخصی پایدار باشد. اگر سطح کراتینین به طور غیرعادی بالا باشد، ممکن است نشانه عملکرد ضعیف کلیه ها باشد.

محدوده طبیعی کراتینین سرم:

• مردان بالغ: 0.74 تا 1.35 میلی گرم در دسی لیتر (mg/dL)
• زنان بالغ: 0.59 تا 1.04 میلی گرم در دسی لیتر (mg/dL)

ارتباط کراتینین سرم با نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR)

کراتینین سرم برای برآورد نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR) نیز استفاده می شود. GFR میزان فیلتراسیون خون توسط کلیه ها در هر دقیقه را نشان می دهد. اگرچه اندازه گیری مستقیم GFR ممکن است دقیق تر باشد، اما انجام آن دشوار و زمان بر است.

بنابراین، معمولاً GFR تخمینی (eGFR) بر اساس سطح کراتینین سرم محاسبه می شود. eGFR اطلاعات مفیدی در مورد عملکرد کلیه ارائه می دهد و در تشخیص و پایش بیماری کلیوی بسیار مهم است.

تفسیر نتایج آزمایش eGFR

نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR) شاخصی مستقیم از عملکرد کلیه‌ها است. این آزمایش حجم خونی را که کلیه‌ها در هر دقیقه تصفیه می‌کنند اندازه‌گیری می‌کند. اگرچه GFR را می‌توان به‌طور مستقیم اندازه‌گیری کرد، اما انجام آن پیچیده و زمان‌بر است. به همین دلیل، پزشکان معمولاً برای راحتی بیشتر، GFR تخمینی (eGFR) را بر اساس سطح کراتینین سرم محاسبه می‌کنند.

چه زمانی آزمایش eGFR توصیه می‌شود؟

پزشکان ممکن است eGFR را برای پایش سلامت کلیه‌ها در شرایط زیر اندازه‌گیری کنند:

• بیماری‌های مادرزادی که بر عملکرد کلیه‌ها تأثیر می‌گذارند
• بیماری عروق کرونر
• دیابت
• سابقه خانوادگی بیماری کلیوی
• عفونت‌های مکرر دستگاه ادراری (UTI)
• بیماری قلبی
• سابقه سیگار کشیدن
• فشار خون بالا (هایپرتنشن)
• چاقی
• انسداد دستگاه ادراری

eGFR به‌عنوان یک ابزار غربالگری مؤثر برای تشخیص بیماری کلیوی عمل می‌کند و می‌تواند به تشخیص زودهنگام و شروع سریع درمان کمک کند.

هرچه مقدار eGFR بالاتر باشد، عملکرد کلیه‌ها بهتر است. محدوده‌های eGFR معمولاً به شرح زیر طبقه‌بندی می‌شوند:

• 90 و بالاتر: نشان‌دهنده عملکرد طبیعی یا آسیب خفیف کلیوی است.
• بین 60 تا 89: نشان‌دهنده کاهش خفیف عملکرد کلیه است.
• بین 30 تا 59: نشان‌دهنده کاهش متوسط تا شدید عملکرد کلیه است. علائم ممکن است در این محدوده ظاهر شوند.
• بین 15 تا 29: نشان‌دهنده عملکرد شدیداً کاهش‌یافته کلیه است.
• کمتر از 15: نشان‌دهنده نارسایی کلیه (Kidney Failure) است. در این مرحله، عملکرد کلیه‌ها کمتر از 15٪ است که یک وضعیت شدید و تهدیدکننده زندگی محسوب می‌شود. برای بیماران در این مرحله، دیالیز یا پیوند کلیه ضروری است.