آزمایش هماتوکریت (HCT)، که گاهی با نام حجم سلول های فشرده (PCT) نیز شناخته می شود، میزان گلبول های قرمز موجود در خون شما را اندازه گیری می کند. گلبول های قرمز اکسیژن را از ریه ها به سراسر بدن منتقل می کنند. سطح پایین HCT می تواند ناشی از کم خونی، کمبود ویتامین یا مواد معدنی، یا از دست دادن خون باشد، در حالی که سطح بالای HCT ممکن است نشان دهنده کم آبی بدن، بیماری قلبی یا پلی سیتمی ورا (PV) باشد. این مقاله هدف آزمایش خون HCT، روش انجام این آزمایش ساده خون و نحوه تفسیر نتایج توسط پزشک را بررسی می کند.
هماتوکریت (HCT) چیست؟
هماتوکریت به درصد حجمی از خون گفته می شود که از گلبول های قرمز (RBC) تشکیل شده است؛ سلول هایی که وظیفه انتقال اکسیژن از ریه ها به بافت های مختلف بدن را بر عهده دارند. این شاخص معمولاً به عنوان بخشی از آزمایش شمارش کامل خون (CBC) اندازه گیری می شود و اطلاعات ارزشمندی درباره حجم خون و ظرفیت حمل اکسیژن آن در اختیار پزشک قرار می دهد.
برای مثال، اگر هماتوکریت شما 44 درصد باشد، به این معنی است که 44 درصد از حجم خون شما از گلبول های قرمز تشکیل شده و بقیه شامل پلاسما، گلبول های سفید و پلاکت ها است.
هماتوکریت یک شاخص مهم است که در آزمایش شمارش کامل خون (CBC) اندازه گیری می شود، آزمایشی معمول که اطلاعات حیاتی درباره ی سلامت کلی بدن شما ارائه می دهد.
اگر نتایج آزمایش خود را دریافت کرده اید و می خواهید بدانید عدد هماتوکریت شما چه معنایی دارد، تنها نیستید.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون ESR
چرا آزمایش هماتوکریت انجام می شود؟
آزمایش خون HCT ممکن است به دلایل زیر درخواست شود:
- برای ارزیابی کم خونی یا پلی سیتمی
- برای پیگیری بیماری های مزمن مانند بیماری های کلیوی یا قلبی
- به عنوان بخشی از چکاپ های معمول سلامت یا ارزیابی های پیش از جراحی
- برای ارزیابی وضعیت هیدراتاسیون یا خونریزی
سطح پایین یا بالای هماتوکریت می تواند بر توانایی بدن در انتقال مؤثر اکسیژن تأثیر بگذارد و ممکن است نشانه ای از مشکلی زمینه ای در سلامت فرد باشد.
هدف از انجام آزمایش هماتوکریت (HCT)
گلبول های قرمز یا اریتروسیت ها برای انتقال اکسیژن از ریه ها به سایر بخش های بدن اهمیت دارند. درصد خون شما که از گلبول های قرمز تشکیل شده است، همچنین نشان دهنده غلظت (ویسکوزیته) خون است.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون پرولاکتین
نتیجه بالا یا پایین در آزمایش HCT می تواند:
- یک نشانه اولیه از برخی بیماری ها باشد
- به تشخیص برخی بیماری ها کمک کند
- پاسخ بدن به برخی درمان ها را نشان دهد
چه آزمایش های دیگری همراه با آزمایش خون HCT انجام می شوند؟
آزمایش HCT معمولاً به عنوان بخشی از آزمایش شمارش کامل خون (CBC) درخواست می شود. یک آزمایش CBC اطلاعاتی درباره سه نوع اصلی سلول های خون ارائه می دهد:
- گلبول های قرمز (RBC): حاوی پروتئینی به نام هموگلوبین هستند که اکسیژن را حمل کرده و به سراسر بدن می رساند.
- گلبول های سفید (WBC): بخشی از سیستم ایمنی بدن هستند و با شناسایی باکتری ها، ویروس ها و سلول های سرطانی، بدن را از عفونت و حملات محافظت می کنند.
- پلاکت ها: مسئول تشکیل لخته خون برای توقف خونریزی و ترمیم زخم ها هستند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون MS
برای کمک به تشخیص، ممکن است آزمایش های اضافی دیگری همزمان با آزمایش HCT یا به عنوان پیگیری انجام شوند، از جمله:
- نمونه خون: نمونه کوچکی از خون زیر میکروسکوپ بررسی می شود تا نشانه های مشکلات احتمالی شناسایی شوند.
- آزمایش هموگلوبین: میزان هموگلوبین را اندازه گیری می کند تا کم خونی یا اختلالات خونی ناشی از کاهش گلبول های قرمز مشخص شود. وقتی همزمان با HCT انجام شود، معمولاً به آن آزمایش H و H گفته می شود.
- مطالعات آهن: مجموعه ای از آزمایش های خون که با هم تفسیر می شوند تا کمبود یا اضافه آهن بدن بررسی شود.
- شمارش رتیکولوسیت ها: این آزمایش نشان می دهد که مغز استخوان (بافت اسفنجی داخل استخوان ها) چقدر خوب گلبول های قرمز تولید می کند.
- سطح ویتامین B12 و فولیک اسید: بررسی می کند که آیا بدن مواد مغذی کافی برای ساخت سلول های خون دارد یا خیر.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون پلاکت
آزمایش خون HCT چگونه انجام می شود؟
به عنوان یک آزمایش خون پایه، آزمایش خون HCT نیاز به ناشتا بودن یا اقدامات ویژه ای ندارد. خون معمولاً از داخل آرنج یا پشت دست گرفته می شود. در نوزادان و کودکان خردسال، ممکن است از یک سوراخ کوچک در پاشنه پا یا نوک انگشت دست برای جمع آوری خون روی نوار آزمایشی استفاده شود.
پس از جمع آوری خون، نمونه در سانتریفیوژ یا دستگاه تحلیلگر هماتولوژی خودکار قرار می گیرد.
سانتریفیوژ، گلبول های قرمز را از پلاسما (مایع غیر سلولی)، گلبول های سفید و پلاکت ها جدا می کند و درصد RBCها در نمونه خون را به طور مستقیم اندازه گیری می کند.
دستگاه های خودکار، هماتوکریت را با استفاده از روش های مختلفی محاسبه می کنند. روش های مختلف شمارش/ اندازه گیری سلول ها شامل:
- اضافه کردن معرف های فلورسانس
- مقاومت الکتریکی (اصل کولتر)
- پرتو لیزر
صرف نظر از روش مورد استفاده، هماتوکریت از روی تعداد گلبول های قرمز (RBC)، حجم متوسط سلول (MCV) و حجم کل نمونه محاسبه می شود:
تفسیر نتایج آزمایش خون HCT
سطح هماتوکریت، تحت تأثیر سن و جنسیت قرار می گیرد، اما راهنمای کلی برای سطوح طبیعی در بزرگسالان و کودکان خردسال به شرح زیر است:
سن | سطوح طبیعی |
0 تا 3 روز | 45 تا 67 درصد |
3 روز تا یک هفته | 42 تا 66 درصد |
1 تا 2 هفته | 39 تا 63 درصد |
2 هفته تا یک ماه | 31 تا 55 درصد |
1 تا 2 ماه | 28 تا 42 درصد |
2 تا 6 ماه | 29 تا 41 درصد |
6 ماه تا دو سال | 33 تا 39 درصد |
2 تا 6 سال | 34 تا 40 درصد |
6 تا 12 سال | 35 تا 45 درصد |
12 سال تا بزرگسالان (زنان) | 36 تا 46 درصد |
12 تا 18 سال (مردان) | 37 تا 49 درصد |
18 سال تا بزرگسالان (مردان) | 41 تا 53 درصد |
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون آپاندیس
نتایج آزمایش هماتوکریت (HCT) ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند موارد زیر قرار گیرد:
- کم آبی بدن
- زندگی در ارتفاعات بالا
- بارداری
- انتقال خون اخیر
پزشک شما این عوامل را هنگام تفسیر نتایج در نظر خواهد گرفت.
اگر نتایج هماتوکریت شما خارج از محدوده طبیعی باشد، ممکن است پزشک از شما بخواهد آزمایش های خون بیشتری انجام دهید تا علت آن تشخیص داده شود.
همچنین ممکن است پزشک بخواهد آزمایش خون HCT را پس از چند هفته، چند ماه یا حداقل سالانه تکرار کند تا سطح هماتوکریت شما را پایش نماید.
علل افزایش هماتوکریت
هماتوکریت بالاتر از حد طبیعی، نشان دهنده وجود تعداد زیاد گلبول های قرمز در خون (پلی سیتمی) است. علائم سطوح بالای HCT شامل موارد زیر می شوند:
- خونریزی لثه ها
- دید مبهم یا دوبینی و نقاط کور در دید
- سرگیجه یا احساس سبکی سر
- خستگی
- سردرد
- خونریزی شدید حتی از بریدگی های کوچک
- تعریق زیاد، به ویژه هنگام خواب
- علائم پوستی مانند خارش بعد از دوش گرفتن یا حمام، سوزش، یا قرمزی صورت
- تنگی نفس
- ضعف
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون بیلی روبین
سطح بالای HCT معمولاً ناشی از مدت زمان طولانی کمبود اکسیژن در خون است و اغلب نشانه کم آبی بدن می باشد. با این حال، ممکن است نشانه یک مشکل جدی تر سلامت نیز باشد، مانند:
- مسمومیت با مونوکسید کربن
- سطوح بالای تستوسترون
- بیماری های قلبی
- آپنه انسدادی خواب
- پلی سیتمی ورا (PV) یا سایر بیماری های مرتبط با خون
- زخم یا ضخیم شدن بافت ریه ها
- سیگار کشیدن
خطرات بالقوه افزایش هماتوکریت
افزایش هماتوکریت می تواند تأثیرات جدی بر سلامت داشته باشد، از جمله:
- لخته شدن خون
- سکته مغزی
- حمله قلبی
- سردرد یا تاری دید
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون پروستات
علل کاهش هماتوکریت
هماتوکریت پایین به این معناست که بدن شما تعداد کافی گلبول قرمز در خون ندارد. این وضعیت همچنین به نام کم خونی شناخته می شود. علائم کم خونی شامل موارد زیر است:
- خستگی
- سردرد
- سرگیجه
- احساس سرما
- تنگی نفس
کم خونی ممکن است به دلیل شرایط زیر ایجاد شود:
- از دست دادن خون ناشی از آسیب داخلی یا خارجی
- آسیب مغز استخوان به دلیل شیمی درمانی یا مواد سمی
- اختلالات ایمنی خون مانند سندرم ایوانز
- بیماری های کلیه
- لوسمی، لنفوم یا سایر سرطان های مغز استخوان
- کمبود مواد مغذی شامل آهن، فولات و ویتامین های B12 یا B6
- وجود آب زیاد در بدن
- مشکلات تیروئید
کم خونی همچنین می تواند شامل عوارض جانبی درمان های سرطان مانند شیمی درمانی و پرتو درمانی باشد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون لاکتوز
نتایج هماتوکریت به پزشکان کمک می کند تا در صورت ایجاد کم خونی، آن را مدیریت کنند.
علائم کاهش هماتوکریت
کاهش HCT ممکن است بدون علامت باشد یا با علائمی همراه باشد، از جمله:
- خستگی یا ضعف
- رنگ پریدگی پوست
- سرگیجه یا تنگی نفس
- دست ها و پاهای سرد
این علائم ممکن است با سایر مشکلات سلامتی نیز مرتبط باشند، بنابراین مهم است که با پزشک خود صحبت کنید تا مشخص شود آیا علائم شما به کاهش HCT مرتبط است یا به دلایل دیگر.
مطلب پیشنهادی: آمادگی ها و آزمایش خون قبل از عمل چشم لازک و آب مروارید
اصلاح سطوح غیر طبیعی هماتوکریت (HCT)
اگر سطح HCT شما غیر طبیعی باشد، پزشک ممکن است آزمایش هایی اضافی برای شناسایی و درمان علت زمینه ای تجویز کند.
به عنوان مثال، اگر نتایج آزمایش نشان دهنده مشکل در مغز استخوان باشد، ممکن است نمونه برداری از مغز استخوان لازم شود. در این روش، نمونه ای از مغز استخوان معمولاً از لگن گرفته می شود تا بررسی وجود سرطان های خون مانند لنفوم و اختلالات مشابه انجام شود.
علاوه بر درمان علت زمینه ای، پزشک ممکن است تغییرات رژیم غذایی یا سبک زندگی، مکمل ها یا داروها را نیز توصیه کند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون برای ریزش مو
راه های افزایش هماتوکریت (HCT)
اگر نتایج آزمایش شما همراه با سایر آزمایش ها، نشان دهنده کم خونی ناشی از کمبود آهن باشد، معمولاً می توان با تقویت رژیم غذایی با غذاهای غنی از آهن، تعداد گلبول های قرمز را افزایش داد.
برخی از غذاهای غنی از آهن عبارت اند از:
- گوشت قرمز
- مرغ
- جگر
- تخم مرغ
- میگو
- تن ماهی
- اسفناج
- نخود سبز
- کلم بروکلی
- نان گندم کامل
- توفو
- لوبیا و حبوبات
پزشک ممکن است مکمل های آهن بدون نسخه را نیز به شما توصیه کند. در مواردی که کم خونی ناشی از کمبود آهن شدید باشد، ممکن است انتقال خون لازم شود.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون یائسگی: انواع، علائم و درمان
اگر کم خونی، ناشی از عفونت باکتریایی باشد، ممکن است نیاز باشد آنتی بیوتیک مصرف کنید.
راه های کاهش هماتوکریت (HCT) بالا
اگر دارای شرایطی هستید که باعث تولید بیش از حد گلبول های قرمز (RBC) می شود، پزشک ممکن است تغییراتی در سبک زندگی شما پیشنهاد کند، مانند ترک سیگار یا رژیم غذایی سالم برای قلب.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون کلاژن: تشخیص، نحوه انجام و درمان
گاهی اوقات کم آبی بدن می تواند باعث افزایش هماتوکریت شود. در این حالت، نوشیدن مقدار کافی مایعات می تواند سطح HCT را به حد طبیعی بازگرداند.
در موارد نادر، پلی سیتمی ورا (PV)، پزشک می تواند دارویی برای مدیریت بیماری تجویز کند، اما این بیماری قابل درمان کامل نیست.
عوامل مؤثر بر سطح هماتوکریت (HCT)
همه نتایج غیر طبیعی به معنی بیماری نیستند. عوامل مختلفی می توانند بر سطح HCT تأثیر بگذارند، از جمله:
- جنسیت و هورمون ها: تستوسترون باعث افزایش تولید گلبول های قرمز می شود.
- ارتفاع از سطح دریا: زندگی در ارتفاعات بالا تولید گلبول های قرمز (اریترپوئزیس) را افزایش می دهد.
- هیدراتاسیون: کم آبی می تواند هماتوکریت را به طور کاذب افزایش دهد.
- بارداری: افزایش حجم پلاسما باعث کاهش نسبی HCT می شود.
- داروها: داروهایی مانند شیمی درمانی یا دیورتیک ها می توانند سطح HCT را تغییر دهند.
پزشک شما تمام نگرانی های مرتبط با سلامت عمومی و سایر عواملی را که ممکن است بر نتایج آزمایش ها، از جمله شاخص هماتوکریت (HCT)، تأثیر بگذارند را با شما مورد بررسی و گفتگو قرار خواهد داد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون برای عمل بینی
سؤالات متداول آزمایش خون HCT
اگر HCT پایین باشد، چه اتفاقی می افتد؟
سطح پایین HCT می تواند باعث ضعف یا خستگی شود، زیرا اکسیژن کمتری به بافت های بدن می رسد. کمبود طولانی مدت هماتوکریت می تواند قلب و سایر اندام ها را تحت فشار قرار دهد.
چگونه می توان HCT پایین را جبران کرد؟
درمان بستگی به علت دارد، که آن ممکن است شامل مکمل آهن، تغییرات رژیم غذایی یا درمان بیماری زمینه ای باشد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون مخفی در مدفوع
کمبود HCT چه حسی ایجاد می کند؟
علائم شایع شامل خستگی، سرگیجه، تنگی نفس و کاهش توانایی برای ورزش کردن است.
اگر HCT بالا باشد، چه اتفاقی می افتد؟
سطح بالای HCT می تواند خطر لخته شدن خون، سردرد یا مشکلات قلبی را افزایش دهد. رعایت هیدراتاسیون، سازگاری با ارتفاع یا درمان بیماری زمینه ای ممکن است مفید باشد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش کمبود ویتامین های ضروری بدن
آیا نوشیدن آب، هماتوکریت را کاهش می دهد؟
بله، مصرف آب می تواند هماتوکریت کاذب بالایی که به دلیل کم آبی ایجاد شده را کاهش دهد.
چه بیماری هایی باعث کاهش HCT می شوند؟
بیماری هایی مانند نارسایی مزمن کلیه، لوسمی، لوپوس و دیگر اختلالات مغز استخوان می توانند HCT را کاهش دهند.
خلاصه
آزمایش هماتوکریت اطلاعات مهمی درباره وضعیت سلامتی شما به پزشک ارائه می دهد. این آزمایش حجم گلبول های قرمز را نسبت به کل حجم خون اندازه گیری می کند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش قند خون
آزمایش خون HCT می تواند به تشخیص یا پایش اختلالات خونی، کم آبی بدن، کمبود مواد مغذی، سرطان های مرتبط با خون و بسیاری شرایط دیگر کمک کند.
اگر نتایج آزمایش، غیر طبیعی باشد، ممکن است آزمایش های دیگری هم زمان یا بعداً انجام شود تا علت کم خونی (HCT پایین) یا افزایش تعداد گلبول های قرمز مشخص شود و درمان مناسب دریافت کنید.
